Louis en Jacques de Wit

Louis de Wit: Rotterdam, 17 mei 1930; Brussel, 22 maart 1997
Jacques Sauveur de Wit:  Rotterdam, 11 april 1934; Hoofddorp, 19 augustus 2003

Weglopen bij de trein
Het joodse weeshuis waarin Louis en Jacques de Wit woonden, was in oktober 1942 van Utrecht naar Amsterdam overgebracht. Op 10 februari 1943 is het daar ontruimd. De kinderen gingen naar de Panamakade, waar een trein klaarstond om hen naar Westerbork te brengen. In de drukte op het perron liepen de twee broers weg: Louis, twaalf jaar, en Jacques, acht, die thuis Sjakie heette. Een politieagent trof hen aan en bracht hen naar het adres waar hun moeder werkte.

Dat verhaal begint vier jaar eerder, in Rotterdam.

Een vader die wegvalt
Hun vader, Isidore de Wit, was veehandelaar. Hij trouwde in september 1929 in Rotterdam met Rebekka Rubens, een dochter van een koopman in slachtproducten. Hij was drieënveertig, zij zesentwintig. Louis werd geboren in mei 1930, Jacques in april 1934. Het gezin verhuisde in acht jaar zes keer binnen Rotterdam.
Op 23 maart 1939 stierf Isidore, tweeënvijftig jaar oud. Rebekka bleef achter, vijfendertig, zonder beroep, met een zoon van acht en een van vier.
Binnen een maand zocht zij een plaats voor hen. Zij klopte eerst aan bij het joodse weeshuis in Leiden; daar gaf men aanvragen voor wezen en halfwezen boven de zes jaar door aan het Centraal Israëlietisch Weeshuis in Utrecht. De brieven heen en weer liepen via een vrouw uit Den Bosch, die blijkbaar iets met het gezin te maken had en die samen met haar man tot in 1943 een oogje op de jongens zou houden.
De gemeente Rotterdam wilde de kosten betalen, driehonderdvijftig gulden per jongen per jaar, maar voorlopig voor één jaar en onder één voorwaarde: zodra moeder Rebekka werk vond, moest zij zelf gaan betalen. Eind mei kwam zij op een zondagochtend naar de Nieuwegracht 92 om het huis te bekijken.
Eind juni 1939 zijn Louis en Jacques opgenomen.

Een advertentie in Het Volk
Twee weken daarna, op 11 juli 1939, stond er een advertentie in Het Volk.

In september stond Rebekka op dat adres ingeschreven, als huishoudster in het huis van mr. Abraham Prins, advocaat, die in 1939 weduwnaar was geworden. Voor dag en nacht: het was een inwonende betrekking, en met twee jongens in huis had zij die niet kunnen aannemen.
Zo hangen de twee dingen aan elkaar. Rotterdam betaalde op voorwaarde dat zij werk zou zoeken; het werk dat zij vond was het soort werk waarbij haar kinderen niet konden zijn.
Een jaar later vertrok zij naar Hilversum. Op de lijst van kinderen die begin 1942 in het weeshuis verbleven staat achter de namen van haar zoons: ‘vaderloos, uit Hilversum’.

Loutje en Sjakie
Zo heetten zij in het huis. In de papieren van het weeshuis staat Louis bijna overal als Loutje, en die naam reisde met hem mee: nog in 1945 staat hij zo op de naoorlogse ‘opduiklijsten’.
Het was geen weeshuis in de strikte zin. Er woonden ook kinderen van wie één ouder nog leefde, of van wie de ouders niet voor hen konden zorgen; kinderen die er zaten omdat er thuis geen geld was, of geen huis, of geen tijd.
Vrijwel de hele schoolgaande groep van de Nieuwegracht liep dagelijks naar de openbare lagere school aan het Schoolplein 6, een paar straten verderop: veertien kinderen uit hetzelfde huis op dezelfde school. Louis en Jacques liepen daar tussen.
Elke kerstvakantie stuurde het weeshuis zijn brildragende kinderen naar het Ooglijdersgasthuis. In de winter dat Louis negen werd, had hij zwaardere glazen nodig, en de sterkte die daarbij genoteerd staat is zeer hoog. Hij was dus sterk bijziend; zonder bril zag hij vermoedelijk weinig meer dan vlekken.
In 1941 mochten joodse kinderen niet langer naar de openbare school. De groep van de Nieuwegracht ging daarom in zijn geheel naar de Joodse school aan het Ondiep; van een paar straten verderop naar de andere kant van de stad. Op de leerlingenlijst van 28 januari 1942 staan beide broers.
In oktober 1941 stopte Rotterdam met betalen: de moeder woonde nu in Hilversum en moest voortaan zelf maatregelen treffen. Dat deed zij ook. Uit haar loon als huishoudster bleef zij het verpleeggeld voldoen, in bedragen van vijftig en vijfentwintig gulden.

Kiezen of delen
In oktober 1942 dwong de bezetter het weeshuis naar Amsterdam te verhuizen. De kinderen kwamen er eerst terecht in de godsdienstschool achter de Hoofdsynagoge, vanaf januari 1943 aan de Geldersekade.
Een week na die verhuizing liet Rebekka weten dat zij haar zoons bij zich wilde nemen, op het adres in Amsterdam-Zuid waar zij als inwonend huishoudster bij een weduwnaar werkte. De toeziend voogd schreef namens haar aan het bestuur: was dat verstandig, en mochten de kinderen terug als zij haar betrekking zou verliezen?
Het antwoord kwam drie dagen later. De directeur raadde het af; niemand kon zeggen dat zij bij hun moeder veiliger waren dan in het weeshuis, zolang zij geen ‘sperre’ (uitstel van deportatie) had.

Zij koos toen niet. Drie en een halve maand later stonden haar zoons op het perron aan de Panamakade, en liepen weg.
Hoe dat kon, is bekend. Die dag werden álle joodse weeshuizen leeggehaald, ook de kinderen die uit Utrecht en Den Haag waren overgebracht. Een secretaresse van de Joodse Raad schreef er die week over: “Wel zijn er illegaal nog een aantal van de Borneokade ontsnapt. Het schijnt, dat ze uit de trein, die de heele dag daar staat en waar de registratie plaats vindt, nogal gemakkelijk konden ontsnappen.”

De broers waren niet de enigen die wegkwamen. Van de Utrechtse groep die wel in de trein bleef zitten is een lijst gemaakt: eenenveertig namen, de kinderen en het personeel. Louis en Jacques staan er niet op.
Dat zij daarna bij hun moeder terechtkwamen en niet in Westerbork, lag aan de ‘goede’ politieagent die hen aantrof.
Negen dagen later kwam het bestuur van het weeshuis bijeen, niet meer in een gebouw maar bij een van de bestuursleden thuis, en noteerde: “de moeder de Wit heeft de zorg voor haar beide kinderen weer op zich genomen.”

Roodvonk
Het adres waar de agent de jongens heen bracht was de Viottastraat, waar Rebekka als huishoudster werkte.
Blijven konden zij daar niet. Op hun eigen kaarten bij de Joodse Raad staat in die weken een ander adres: Zuider Amstellaan 201, bij Herman van Coevorden, een accountant van eenenvijftig. Waarschijnlijk brachten zij die weken bij hem door terwijl hun moeder inwonend bij haar werkgever bleef. Van Coevorden is in oktober 1943 naar Duitsland afgevoerd en niet teruggekomen.
Op 6 maart 1943 is bij de Joodse Raad om uitstel gevraagd voor Rebekka de Wit-Rubens: “bitte zurückstellen, bis Kinder (die Roodvonk haben) mitkommen können”; tot de kinderen, die roodvonk hebben, mee kunnen. Twee dagen later noteerde dezelfde kaart dat zij niet thuis was en er de dag ervoor ook al niet was geweest.

De ziekte was vrijwel zeker een voorwendsel; kinderen met roodvonk kunnen niet de volgende dag naar een onderduikadres reizen. Goed gekozen was het wel, want roodvonk betekende quarantaine en er lag in diezelfde weken werkelijk een jongen uit het weeshuis met roodvonk in het ziekenhuis. Het leverde haar de dagen op die zij nodig had om onder te duiken.
Hoe snel het ging, bleek aan de andere kant: toen de secretaris van het weeshuis langskwam om te vragen of zij steun nodig had, was zij er niet meer.
Daarna zijn de broers van elkaar gescheiden.
Het weeshuis sloot zijn dossier. De laatste aantekening over hen gaat over kleding en schoeisel, hun bij het afscheid verstrekt.

Loetje
Louis kwam terecht in Nijverdal, op Eversbergweg 15; op de naoorlogse opsporingslijsten staat ook zijn moeder op dat adres. Het was de kruidenierswinkel van Geesje Jansen-Leijster, in de streek tante Kee genoemd. Rond haar winkel werkte een verzetsgroep van een man of twintig, geleid door haar zoon. Er gingen tientallen onderduikers door haar huis, voor de meesten een doorgangshuis van een nacht of twee tot er elders plaats was.
Dat zij juist daar terechtkwamen laat zich verklaren. De hervormde predikant van Amsterdam-Zuid zocht voor joden uit zijn wijk schuilplaatsen in het oosten van het land en kwam via een Enschedese collega uit bij de dominee van Nijverdal; zo belandde het adres van tante Kee bij Piet Klijnsma, een Amsterdammer die de onderduikers met de trein kwam brengen. De zoon van tante Kee wachtte hem telkens op het station op.
Zelf vertelde zij het anders, haar leven lang. Nog in december 1985, vijfennegentig jaar oud, zei zij het zo tegen de Twentsche Courant: zij liep door het Eversbergbos en zag op het slingerpaadje een jongetje staan huilen. “Het arme schaap wist niet waar het naar toe moest.” Of hij dan maar een nachtje bij hen wilde slapen. Zo kan het niet zijn gegaan; een joodse jongen van twaalf kwam in maart 1943 niet op eigen kracht van Amsterdam in een Overijssels bos. Maar het is wel het soort verhaal dat je aan een klant in de winkel kon vertellen zonder iemand te verraden.
Hij was er niet de jongen naar om binnen te blijven. De twee meisjes die er ook ondergedoken zaten, hielden zich aan de regel; Louis probeerde er steeds vandoor te gaan om met buurtjongens op straat of in het bos te spelen, en protesteerde luidkeels als hij de deur niet uit mocht. Dat was gevaarlijk, want hij kon loslaten wat er in huis gaande was.
Hij was bovendien in de groei en kreeg door al dat binnenzitten te weinig beweging; hij dreigde ‘scheef te groeien.’ Elke avond ging er daarom iemand van het gezin met hem naar boven om oefeningen te doen.
Om hem wat ruimte te geven hing tante Kee bij goed weer het hek langs het platte dak boven de keuken vol met beddengoed. Via een deur op de eerste verdieping kon Louis daar ongezien naar buiten. Voor de buurt was zij intussen een opvallend propere vrouw, die haar lakens zo vaak liet luchten.
Uiteindelijk was hij niet meer te houden, zeggen de verhalen in de familie, en is alles op alles gezet om een ander adres voor hem te vinden. Tante Kee zelf hield het korter: “Hij is de rest van de oorlog gebleven.” Daar lijkt zij gelijk in te hebben, want op de ‘opduiklijst’ van 1945 staat Loutje nog altijd op de Eversbergweg.

Sjaak
Jacques kwam in Noord-Limburg terecht, in het netwerk dat vanuit Tienray joodse kinderen onderbracht bij boerengezinnen. Dat netwerk werkte met een vaste dekmantel. De kinderen reisden op blanco evacuatiebewijzen van een Rotterdams bureau, kregen een andere naam en als adres van herkomst een Rotterdamse straat die bij het bombardement van mei 1940 was verwoest. Men had daarvoor een lijst van driehonderddrieëntwintig verdwenen straten, om geen fouten te maken.
Zo werd Jacques een geëvacueerd Rotterdammertje. Hij was er ook werkelijk een: hij was in Rotterdam geboren.
Hij heette Sjaak de Wit en woonde bij Wim en Mina Michels-van Osch aan de Castenrayseweg in Oirlo. De dochter van dat gezin herinnerde zich hem later als de jongen die gewoon alles meeat maar niet naar school ging, en die bij razzia’s wegrende naar een gegraven schuilkelder in de buurt van het latere voetbalveld.
Wanneer hij daar kwam, is niet bekend, en dat is een groter gat dan het lijkt. Het netwerk in Tienray nam zijn eerste joodse kind pas aan het eind van juli 1943 op. Jacques was in de eerste week van maart 1943 ondergedoken. Tussen die twee momenten liggen vier à vijf maanden waarin hij ergens anders moet hebben gezeten. Hij heeft ook bij een gezin in Rosmalen gewoond, waar hij een andere achternaam droeg; mogelijk is dat die eerste periode geweest, maar vastgesteld is het niet.
Hij was acht toen hij onderdook en tien toen Limburg bevrijd was. In die twee jaar liep het twee keer dicht mis in zijn omgeving. Op 6 juli 1944 zijn in Oirlo twaalf onderduikers opgepakt, onder wie vier kinderen; Jacques ontkwam. Vier weken later is in Tienray de vrouw gearresteerd die het netwerk leidde, en zijn opnieuw vier kinderen weggevoerd. Die zijn vermoord.
In het najaar van 1944 is Oirlo ontruimd vanwege de gevechten. Jacques ging met de familie Michels mee naar Meerlo, waar hij eind november de bevrijding meemaakte.

Terug in Amsterdam
Hun moeder overleefde de onderduik. Zij stierf op 15 april 1946 in Amsterdam, drieënveertig jaar oud, op haar verjaardag. Haar broer plaatste de overlijdensadvertentie: “onze zeer geliefde moeder en zuster”. Louis was bijna zestien, Jacques twaalf.
Twee maanden later, op 25 juni 1946, zijn zij op dezelfde dag ingeschreven op Vechtstraat 153 in Amsterdam-Zuid, bij een joods echtpaar dat de oorlog had doorstaan. In de kolom waar het vorige adres hoort te staan, noteerde de gemeente bij allebei: ‘niet bekend vanwaar’. 

Zij woonden er samen tot juni 1947. Toen vertrok Louis.

Het jongenshuis
Louis was zeventien en ging naar het joodse jongensweeshuis aan de Amstel, dat in 1947 verhuisde naar een groot huis aan de Emmalaan bij het Vondelpark. Daar staat Louis in augustus 1948 ingeschreven, samen met vijftien andere jongens die diezelfde dag van de Amstel kwamen.
Jacques bleef nog tweeënhalf jaar op de Vechtstraat. In januari 1950 kwam hij achter zijn broer aan. Hij was vijftien.

Jacques in het Joods Jongenshuis, 1952 of 1953, achttien of negentien jaar oud. Gefotografeerd door zijn huisgenoot Joop Vissel.

Er woonden een stuk of twintig jongens, op slaapzalen en op de oude dienstbodenkamers op zolder. De leiding lag bij een niet-joods echtpaar, Anton en Nettie van Zutphen, allebei onderwijzer, die in de oorlog zelf joden in huis hadden verborgen. Hun zoon schreef later op wat voor jongens er zaten: “Allemaal waren het alleen gelaten jongens, te jong of te beschadigd om op eigen benen te kunnen staan. De meesten waren in de oorlogsjaren hun ouders kwijtgeraakt of hadden geen familieleden die bereid of in staat waren om zo’n puberend joch te verzorgen. Sommigen hadden onderduikouders die na 1945 vonden dat ze nu wel genoeg aan hun ‘christelijke plicht’ hadden voldaan.”
Zakgeld op vrijdagmiddag, pinda’s en pingpong op vrijdagavond, sjoel op zaterdagochtend; al kneep de leiding een oog dicht als een jongen liever ging voetballen.

Arnold van der Horst, die in 1950 in hetzelfde huis kwam, herinnerde zich jaren later de vakanties, en de dag waarop Lou de Wit kwam aanrennen met het bericht dat Wim van Est de gele trui had gewonnen; dat bericht wekte bij hem de passie voor de sport. Van Est nam de leiding op 16 juli 1951, als eerste Nederlander, en reed een dag later op de Aubisque het ravijn in. Het huis was die week op Terschelling. Louis was eenentwintig.
In hetzelfde huisblad dat die vakantie aankondigde staat de enige regel waarin de broers samen voorkomen: de schaakwedstrijd tegen een ander tehuis eindigde onbeslist, “de gebroeders de Wit zorgden voor de twee overwinningen.”
Op 10 augustus 1951 is Louis uitgeschreven. Toch staat zijn naam er in september nog één keer, en dan voluit. Het Jongenshuis speelde op zondag 16 september 1951 in Laren een driekamp tegen twee andere joodse tehuizen, en het verslag in het huisblad is ondertekend met L. de Wit. Hij beschrijft de voetbalwedstrijd doel voor doel, noemt wie uitblonk, en noemt zichzelf niet. Het stuk eindigt zo: “Het was een buitengewoon geslaagde dag, mede doordat het weer zo voortreffelijk was. De organisatie, in handen der Bergstichting, was prima. Ze mogen het nog eens doen.”

Daarna
Jacques bleef nog ruim drie jaar. In het huis heette hij Jacky; zo staat hij in het huisblad, waar hij in datzelfde najaar van 1951 twee partijen tafeltennis wint.
Hij verliet het jongenshuis op 26 februari 1955, samen met Raphael Rooselaar, een huisgenoot van zijn eigen jaar. Zij schreven zich die dag op hetzelfde adres in, een kamer bij een weduwe in de Rivierenbuurt, en woonden daar tweeënhalf jaar. Het werd een vriendschap tussen Jacques en Raphael. Die hield stand: een paar jaar later trouwden de twee met twee zusters.
Hij werd magazijnbediende en later verkoper. Op 21 februari 1958 trouwde hij met Betje Wery, een meisje uit de Vechtstraat, een paar straten van het huis waar hij als twaalfjarige was ondergebracht; twee dagen later stonden zij onder de choepa in de synagoge aan de Lekstraat.

Zij kregen twee dochters; de oudste werd in 1965 in het Centraal Israëlietisch Ziekenhuis geboren en kreeg de naam van zijn moeder als tweede naam. Beide berichten liet hij in het Nieuw Israëlietisch Weekblad zetten, en ondertekende ze met Jacky; de naam uit het jongenshuis. In 1960 verhuisde het gezin naar Bussum, in 1972 naar Nieuw-Vennep. Hij stierf in 2003, negenenzestig jaar oud.
Louis bleef terugkomen op de Eversbergweg. De brief die hij in juli 1951 aan tante Kee schreef, schreef hij vanuit het jongenshuis, een paar weken voor zijn vertrek. Daarna verdwijnt hij uit de Nederlandse registers. Hij ging naar België en kwam in 1955 of 1956 nog eens langs in Nijverdal, op een scooter. Een kleinzoon van tante Kee, toen een jaar of zes, heeft er achterop door het dorp gereden. 
In 1960 trouwde hij met een vrouw die als kind in Brussel ondergedoken had gezeten en van wie de ouders waren verraden en niet teruggekomen; zij kregen een dochter en een zoon.

Louis op zijn scooter, jaren vijftig. Collectie familie Jansen.

Bijna een kwarteeuw later, op dinsdag 25 september 1979, ontmoette hij in Parijs Jan en Henk, twee zoons van tante Kee. Vijf dagen daarna schreef hij haar. Hij woonde inmiddels in Parijs, had nog altijd de Nederlandse nationaliteit en ontving “nog iedere dag” Het Parool; daarin had hij kort tevoren een artikel over het verzet in Nijverdal gelezen, en hij had er met zijn vrouw en vooral met zijn kinderen over gesproken: “wat er in die tijd allemaal is voorgevallen en hoe ik er dank zij jullie ben doorgekomen.”
Tien dagen eerder was hij met een van zijn kinderen in de synagoge geweest voor Rosj Hasjana, en die synagoge was beschoten. “Ik vraag me af of we ooit eens veilig zullen zijn. Maar bang ben ik er niet voor.” Over zijn broer schreef hij één zin: dat hij nog regelmatig contact met hem had, en dat Jacques de laatste jaren vaker bij hem was geweest dan hij in Nederland. Zij waren elkaar dus blijven zien. Hij ondertekende met Lou(tje).
In 1985 stierven de twee zoons van tante Kee; Jan eerst en Henk op 11 juli. Louis woonde toen niet meer in Parijs maar in Brussel. Door een verkeerd adres bereikte de rouwbrief hem pas toen hij van vakantie terugkwam; anders, zo schreef hij, was hij bij de begrafenis geweest. “Ik zal altijd aan hem blijven terugdenken voor al hetgene hij in de oorlogsjaren heeft gedaan.” Hij stierf in maart 1997 in Brussel, zesenzestig jaar oud.

Bronnen en dankzegging
Dit verhaal is mede tot stand gekomen dankzij het speurwerk van een collega historisch onderzoeker van joods Utrecht in Wo2 en dankzij de mailwisseling met de auteur van het boek ‘Schuilen bij tante Kee’ Henk de Ruiter.

• Frans Crone, Voorbijgaand verblijf. Joodse weeskinderen in oorlogstijd.
• Henk de Ruiter, Schuilen bij tante Kee, derde uitgave.
• Harrie Raaijmakers, De 123 joodse kinderen van Hanna en Nico, Tienray 2009.
• Bert Jan Flim, Omdat hun hart sprak, tweede druk 1996.
• Niek van Zutphen, “Het Joodse Jongensweeshuis in de Emmalaan, 1947-1965”, Ons Amsterdam 2014, via joodsamsterdam.nl.
• Archief van het Centraal Israëlietisch Weeshuis: notulen van het College van Regenten en van de Commissie van Beheer, uitgaande brieven, verpleeggeldenlijsten en kasboek, 1939-1943; Stadsarchief Amsterdam.
• Transportlijst “Panamakade 10.2.43 (Letzter Wagon)”; Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging, via oorlogvoorderechter.nl.
• Kaarten van de Joodse Raad, via Arolsen Archives.
• Naoorlogse opduiklijsten, 1945; collectie Joods Cultureel Kwartier.
• Dagboekbrieven van Mirjam Sophie Bolle-Levie; NIOD, toegang 244, inv.nr. 1480.
• Stadsarchief Rotterdam: huwelijksakte 1929 en gezinskaarten.
• Stadsarchief Amsterdam: archiefkaarten en de woningkaarten van Herengracht 596, Vechtstraat 153, Emmalaan 7 en Krammerstraat 1 I.
• Het Utrechts Archief: gemeentelijke opgave van joodse leerlingen per school, 1941 (toegang 1202, inv.nr. 55), en het schoolregister van de Joodse school, 28 januari 1942 (A00888, blad 148).
• CBG Centrum voor familiegeschiedenis: persoonskaarten en persoonslijsten.
• Fotoalbum van Joop Vissel, oud-bewoner van het Joods Jongenshuis, met foto’s uit 1952-1954 en nummers van het huisblad Hineni; collectie Joods Cultureel Kwartier.
• Brieven van Louis de Wit aan Geesje Jansen-Leijster en haar familie, Parijs 30 september 1979 en Brussel juli 1985; particuliere collectie familie Jansen.
• Twentsche Courant, 14 december 1985; knipsel in particuliere collectie.
• Het Volk, 11 juli 1939, en Algemeen Handelsblad, 18 april 1946; via Delpher.
• Nieuw Israëlietisch Weekblad, 14 februari 1958 en 15 oktober 1965; collectie Joods Museum.